Uitgebreid zoeken

Blogs

Franciszek Lyskawa - Een Poolse militair in Breda

Aan het begin van het project ‘Geef Polen een gezicht’ stuitten wij, tijdens een zoektocht naar archiefmateriaal over Poolse migratie naar Nederland, op het persoonlijke archief van Franciszek Lyskawa. Dit archief ligt op het International Instituut voor Sociale Geschiedenis in Amsterdam en bevat vele stukken van de Poolse Katholieke Vereniging in Nederland (PTK) uit de periode 1951-1995, zoals notulen, correspondentie en financiële administratie. Lyskawa was lange tijd werkzaam (o.a. als secretaris) bij de kring Eindhoven en als lid van de kascontrolecommissie van de PTK.

Franciszek Lyskawa wordt in 1912 in Gorzykowo, Polen geboren. In 1933 is hij als dienstplichtig militair gestationeerd in Lwów, waar hij zich weet op te werken tot korporaal. Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog in 1939 valt het Poolse leger uiteen. Samen met andere militairen vlucht Lyskawa via Roemenië, Joegoslavië en Italië naar Frankrijk, waar hij onder Frans commando betrokken is bij gevechten aan de frontlinie. Na de Franse capitulatie in 1940 slaat Lyskawa wederom op de vlucht om via Algerije en Marokko uiteindelijk Engeland te bereiken. Daar sluit hij zich in Schotland aan bij de 1e Poolse Pantserdivisie onder leiding van generaal Maczek. In augustus 1944 landt hij met de 1e Poolse Pantserdivisie in Normandië en bevrijdt met deze divisie delen van Frankrijk en België. Op 29 oktober 1944 bereikt en bevrijdt de divisie de stad Breda. Na het verliezen van de slag om Arnhem, stagneert de opmars naar het nog door Duitsland bezette Noord-Nederland. De 1e Pools Pantserdivisie verblijft daarom gedurende de winter van 1944-1945 in Breda, waar de militairen veelal bij Bredase families worden ingekwartierd. Zo ook Lyskawa, hij wordt ingekwartierd bij vrienden van de familie Heijligers. Hij wordt verliefd op de dochter van de familie Heijligers, Maria, en de twee krijgen een relatie. Begin 1945 bevrijdt hij samen met de divisie delen van Oost-Nederland en trekt naar Wilhelmshaven in Duitsland. Hij maakt gedurende drie jaar deel uit van het bezettingleger en The Polish Resettlement Corps. Gedurende deze hele periode schrijft hij brieven naar Maria in Nederland. Tijdens een verlof in september 1946 in Nederland trouwt hij met Maria in Breda. Eind 1948 vestigt Lyskawa zich met zijn echtgenote en eerste dochter (geboren in 1947 toen Lyskawa in Engeland een opleiding radiomechanica volgde) in Eindhoven, waar hij werk heeft gevonden als radiomecanicien bij Philips. In 1949 en 1950 worden zijn andere twee dochters geboren. Het hele gezin reist vanaf 1961, toen het mogelijk werd een toeristenvisum te krijgen, met enige regelmaat naar Polen. Lyskawa blijft zijn hele leven actief in het Poolse verenigingsleven in Eindhoven en omstreken en is altijd aanwezig bij de jaarlijkse herdenkingen van de bevrijding van Breda. Op 5 februari 1997 sterft hij op 84-jarige leeftijd te Eindhoven.

Aangezien wij scans van enkele documenten online wilden plaatsen, wilden wij graag de toestemming van de dochters van Lyskawa. Tijdens een gesprek thuis bij een van de dochters bleek al snel dat dit archief niet het enige was wat bewaard was gebleven van het leven van Franciszek Lyskawa. Naast prachtige foto’s uit de oorlogstijd, van het gezin Lyskawa door de jaren heen en van de Pools vakantiekampen waar de dochters op jonge leeftijd iedere zomer doorbrachten, waren ook vele interessante documenten bewaard gebleven. Zo waren alle brieven die Lyskawa naar zijn geliefde in Nederland stuurde nog compleet intact en lagen op chronologisch volgorde in een schoenendoos. Maar ook vele militaire documenten, zoals zijn militaire boekje (persoonsbewijs dat een militair te allen tijde op zijn lichaam moest dragen), militair rijbewijs en een ontheffing om tijdens de oorlog naar Parijs te rijden waren keurig in plastic mapjes bewaard gebleven. Voor zijn dochters een waardevol familiearchief, voor ons project een geweldige bron van informatie over het Poolse leven in Nederland na de Tweede Wereldoorlog en hét voorbeeld dat vele mensen geen idee hebben wat zij aan erfgoed schatten in schoenendozen op zolder bewaren.


MondriaanstichtingVSB-fondsSNS ReaalPrins Bernard CultuurfondsOC&WVROM